Nanda Devi, Janusz Klarner

Niezwykła, wręcz nieprawdopodobna jest historia pierwszej polskiej wyprawy w Himalaje w 1939 roku w składzie: Stefan Bernadzikiewicz, Jakub Bujak, Janusz Klarner oraz Adam Karpiński. Celem jej było zdobycie dziewiczej Nanda Devi East. Historia ta poza gronem górskich zapaleńców przez długie lata była nieznana, bo postarano się z nadzwyczajną starannością, aby o niej zapomniano, a jej uczestnikom odebrano chwałę i sławę. W 2010 roku, w setną rocznicę urodzin Janusza Klarnera, najmłodszego uczestnika wyprawy, wydano po 54 latach po raz drugi książkę „Nanda Devi” jego autorstwa. Napisał ją na podstawie swoich dzienników prowadzonych podczas wyprawy. To dlatego relacja, jest tak żywa, zapadająca w serce i pamięć, grająca na uczuciach i emocjach.

Niewiarygodne, że w przededniu wojny zdecydowano nie odwołać całej wyprawy. Pewnie miały na to wpływ dwie sprawy. Pierwsza z nich to taka, że wyprawę tą traktowano jako trening przed planowaną wspinaczką na K2, a druga to mocno zakorzenione w Polakach przekonanie w słabość Hitlera i nieprawdopodobieństwo wybuchu wojny.

Z lewej Nanda Devi East - źródło

Wyruszają w kwietniu 1939 roku, aby po wielu zmaganiach karawana złożona z himalaistów, nieocenionych szerpów i tłumu niedoświadczonych tragarzy dotarła pod masyw Nanda Devi. „Piękną siedzibę wybrała sobie bogini śmierci Kali, małżonka najkrwawszego z bogów – Sziwy, której siedemnastym imieniem jest Nanda”. Potężna, groźna, zimna, niezdobyta. „Urzeczeni majestatycznością widoku, odczuwamy teraz głęboko słowa wypowiedziane przez jednego sadhu przed naszym wymarszem z Almory: <<Zdobędziecie szczyt, jeżeli zawsze będziecie pamiętali, ze góra jest bardzo wielka, a wy bardzo... bardzo mali>>”. Jeszcze nie wiedzą, jaka próba ducha i ciała ich czeka, tylko przeczuwają. Podekscytowani, w bojowych nastrojach, ale jednocześnie onieśmieleni. Nie mają pojęcia, jaką cenę przyjdzie im zapłacić za tą wspinaczkę. A zapłacą najwyższą.

„Mieszkańcy Himalajów odnoszą się bardzo nieufnie do wypraw zdążających w góry. Obawiają się, że dumni sahibowie, którym obca jest zasada <<człowiek winien wstępować w góry nie jako zdobywca, lecz jako pobożny pielgrzym pełen podziwu dla wspaniałości świątyni >> gotowi są ściągnąć na okolice zemstę bogów za zakłócenie ich spokoju”.

Nanda Devi East - źródło

Dzień za dniem oglądałam Himalaje oczyma Janusza Klarnera. Jego precyzyjne, ale niepozbawione emocji opisy powodują, że oczyma wyobraźni widzę to, co on – nagie, pozbawione roślinności skały, skute lodem i przysypane śniegiem. Niemal czuję ból popękanych warg i schodzącej skóry z odkrytych części ciała, ogromny ból głowy, miewam dolegliwości żołądkowe i opuszczają mnie siły. Mokra, ciężka odzież, która prawie nigdy nie wysycha na większych wysokościach i zamarznięte na kość buty. Mimo tego oni wciąż posiadają hart ducha i siłę, aby przeć na przód, wyczekują lepszej pogody, aby wreszcie przystąpić do ataku szczytowego na Nanda Devi East. Nie wszystkim się to udaje, co powoduje rozgoryczenie i ogromne obniżenie nastroju wśród tych, których góra pokonała, zawiodło ich własne ciało o paręset metrów od celu. 2 lipca 1939 roku udaje się to tylko dwóm – Januszowi Klarnerowi i Jakubowi Bujakowi.

Historia nie konczy sie jednak tutaj na wschodnim szczycie Nanda Devi. Uczestnicy wyprawy postanawiają zmierzyć się z jeszcze jednym szczytem – Tirsuli. Niestety,  Adam „Akar” Karpiński oraz Stefan Bernadzikiewicz giną w obozie przysypani lawiną. Ich ciał nie odnaleziono. Kali upomniała się jednak o zapłatę i bedzie to czynić dalej, chociaż z daleka. Jakub Bujak podczas wojny służył we Francji, a później w Anglii w lotnictwie, a także w przemyśle lotniczym. Zginął w niewyjaśnionych okolicznościach w górach Kornwalii. Ciała nigdy nie odnaleziono.

Janusz Klarner wrócił przez Rumunię do Polski tuż po wybuchu wojny. Zasilił szeregi AK i brał udział w Powstaniu Warszawskim. Pewnego wrześniowego dnia 1949 roku wyszedł z domu i już nigdy nie wrócił. Były to trudne lata prześladowania żołnierzy AK przez UB. Bardzo prawdopodobna wydaje się wersja, że został zamordowany właśnie przez UB. Jego ciała nigdy nie odnaleziono.

„Nandu Devi” Janusza Klarnera przez wszystkie lata była książką zapomnianą, ktoś bardzo się starał, aby wymazać ją z umysłów Polaków, nawet z myśli polskich miłośników gór.

Pamiętajmy o tym, o czym pisze Anna T. Pietraszek w posłowiu:

„Tajemnica śmierci Bujaka i Klarnera, jak i tajemnica długiego odsuwania w niebyt największego sukcesu POLAKÓW w Himalajach w I połowie XX wieku, wciąż pozostaje zagadką. Naszym obowiązkiem jest przywrócić tym himalaistom, wybitnym Polakom, godne miejsce na kartach historii najnowszej – i taki cel przyświeca powtórnemu wydaniu tej znakomitej książki Janusza Klarnera”.

A książka to naprawdę znakomita, chwytająca za gardło, wzruszająca. Jedna z najlepszych książek o tematyce górskiej, jaką przeczytałam.  

_____________________

Janusz Klarner, Nanda Devi, Wydawnictwo Stapis, Katowice 2011, s. 304.

Zdania napisane kursywą są cytatami pochodzącymi z książki.

--------------------------------

Książkę przeczytałam w ramach wyzwań "Trójka e-pik", "Z literą w tle", "Z półki" (3/32), "Nie tylko literatura piękna", "Polacy nie gęsi, czyli czytajmy polską literaturę".